روش‌های معمول كه تاكنون برای دفع زباله بكار گرفته شده است شامل بازیافت، سوزاندن، دفن بهداشتی و تهیه كمپوست با استفاده از سیستم‌های سنتی، نیمه صنعتی و مدل‌های پیشرفته هوازی و غیرهوازی است. با توجه به موقعیّت جغرافیایی و آب و هوایی شهرهای كشور و وجود زمین‌های بایر فراوان در اطراف شهرها و همچنین ویژگی‌های خاص زباله های شهری در ایران كه بیش از 70% آن‌ها را مواد آلی تشكیل می‌دهد، روش‌های سوزاندن، كمپوست و دفن بهداشتی به صورتی كه در ابتدا با اجرای سیستم‌های بازیافت از مبدأ تولید همراه باشد از اهمیت خاصّی برخوردار است كه ذیلاً به صورت خلاصه مورد بحث قرار می‌گیرد.

 1 ـ سوزاندن (Incineration) 

در ایران با توجه به كیفیت زباله های شهری كه بهره وری بازیافت و كودسازی در آن‌ها زیاد است و نیز با عنایت به وجود زمین‌های بایر و فراوانی كه در اطراف شهرها تناسب خاصی برای دفن بهداشتی زباله دارند، سرمایه گذاری در جهت احداث كارخانه های زباله سوز، توصیه نمی‌شود. اما از آنجا كه آلودگی بیولوژیكی و عفونی زباله های بیمارستانی معمولا بیش از انواع دیگر زباله است، كارشناسان، بهترین روش برای دفع زباله های مراكز درمانی را سوزاندن در كوره های زباله سوز، توصیه كرده اند. ضمنا محاسن و معایب سوزاندن زباله با دستگاه های زباله سوز به شرح زیر خلاصه می‌شود:

محاسن

·        این روش موثرترین روش دفع زباله است كه در مقایسه با سایر روش‌های دفع به زمین كمتری نیاز دارد. خاكستر باقیمانده به علت عاری بودن از مواد آلی و باكتری‌ها از نظر بهداشتی مخاطره آمیز نبوده و قابل دفن است.

·        آب و هوا و تغییرات جوی تقریباً تاثیر مهمی در این روش ندارد.

·        سوزاندن زباله در دستگاه های زباله سوز منافع جنبی نظیر استفاده از حرارت ایجاد شده برای گرم كردن بویلرها و در نتیجه تولید انرژی بهره دارد.

معایب

·        این روش در مقایسه با سایر روش‌ها به سرمایه گذاری و هزینه اولیه بیشتری نیاز دارد.

·        این روش ایجاد بو، دود و آلودگی هوا می‌نماید كه عموماً مورد اعتراض مردم است.

·        به پرسنل كارآزموده و افراد مجرب برای بهره برداری و نگهداری از دستگاه های زباله سوز نیاز است.

·        هزینه نگهداری و تعمیرات در این روش بیش از سایر روش‌های دفع زباله است.

·        این روش برای دفع مواد زاید خطرناك نظیر مواد رادیواكتیو و مواد قابل انفجار روش مناسبی نیست (5).

 2 ـ كمپوست یا كود گیاهی

تهیه بیوكمپوست از فضولات شهری در مقایسه با سایر روش‌های دفع زباله، بخصوص سوزاندن، ارزان تر و اقتصادی تر است، بطوریكه در حوالی شهرها با سرمایه گذاری كمی می‌توان كود مناسبی جهت توسعه فضای سبز شهری و یا به منظور فروش تهیه نمود. یادآور می‌شود كه به علت گنجایش نسبتا زیاد تاسیسات تهیه كمپوست و نیز محدودیت حجم تولید و الزام به رعایت زمان تبدیل مواد آلی زباله به كمپوست، نمی‌توان كلیه زباله های شهری را به كود كمپوست تبدیل كرد، بلكه استفاده از روش‌های دیگر دفع زباله نظیر دفن بهداشتی نیز یك مسئله اجتناب ناپذیر است. از آنجا كه بیش از 70% از زباله های شهری در ایران را مواد آلی تشكیل می‌دهند تولید بیوكمپوست می‌تواند بخوبی در صدر برنامه های بازیافت و دفع بهداشتی زباله در كشور ما قرار گیرد.

تعریف كلمه كمپوست ـ عبارت است از تجزیه كنترل شده مواد آلی در حرارت و رطوبت مناسب بوسیله باكتری‌ها، قارچ‌ها، كپك‌ها و سایر میكروارگانیسم‌های هوازی و یا غیر هوازی. كمپوست دارای درصد زیادی هوموس است. هوموس اصلاح كننده خاك بوده و باعث بهبود شرایط زندگی و عملكرد موجودات خاك می‌شود. نكته مهم اینكه هوموس حاوی مقدار زیادی مواد ازته می‌باشد كه بتدریج در خاك آزاد شده و در اختیار گیاه قرار می‌گیرد (4).

عوامل موثر در تهیه كود از زباله

·        رطوبت توده كمپوست بایستی بین 50 تا 60  درصد باشد.

·        تامین اكسیژن مورد نیاز برای تجزیه مواد (هوادهی) .

·        درجه حرارت مورد نیاز برای تجزیه مواد حدود 60 درجه سانتی گراد است.

·        همگن بودن مواد به منظور كنترل عمل تجزیه .

·        تنظیم نسبت  (این نسبت باید حدود 30 باشد) .

·        ابعاد و قطعات موادی كه باید تجزیه گردند هرچه كوچكتر باشد، مجموع سطح آن‌ها بیشتر شده و در نتیجه سطح تماس آن‌ها با میكروارگانیسم افزایش می‌یابد.

اصول كار در تهیه كود از زباله، هوادهی متناوب موادی است كه از آن‌ها كمپوست تهیه می‌شود. هوادهی علاوه بر تامین اكسیژن مورد نیاز برای تجزیه مواد، باعث افزایش درجه حرارت، كنترل مگس و بوهای ناهنجار و  در نهایت تسریع در عمل تجزیه مواد می‌شود. در تهیه كود از زباله، دفع مواد غیر قابل كمپوست، جداسازی مواد غیرقابل كمپوست، میزان نیاز به كمپوست، و نحوه كاربرد آن، تولید بو و كنترل آن، جنبه های بهداشتی و قیمت تمام شده كمپوست همگی فاكتورهایی هستند كه باید به دقت مورد توجه قرار گیرند.

3 ـ دفن بهداشتی زباله

دفن بهداشتی زباله عبارت است از انتقال مواد زاید جامد به محل ویژه دفن آن‌ها در دل خاك بنحوی كه خطری متوجه محیط زیست نشود. دفن بهداشتی، یك روش موثر و ثابت شده برای دفع دائم مواد زاید است. در هر منطقه ای كه زمین كافی و مناسب وجود داشته باشد، روش دفن بهداشتی می‌تواند بخوبی مورد استفاده قرار گیرد. این روش متداول ترین روش دفع زباله در جهان است.

عملیات دفن بهداشتی زباله شامل چهار مرحله زیر است:

·        ریختن زباله در یك وضع كنترل شده

·        پراكندن و فشردگی زباله در یك لایه نازك برای حجم مواد (به ضخامت حدود 2 متر)

·        پوشاندن مواد با یك لایه خاك به ضخامت حدود 20 سانتی متر

·        پوشش لایه نهایی زباله به ضخامت حدود 60 سانتی متر با خاك

دفن بهداشتی زباله یك روش كاملاً قابل قبول و مطمئن برای دفع زباله های شهری است و به عنوان یك جایگزین در مقابل تلنبار كردن زباله مطرح است. پوشاندن مواد در دفن بهداشتی زباله به طور موثر از تماس حشرات، جوندگان، حیوانات دیگر و پرندگان با زباله ها جلوگیری به عمل می‌آورد. لایه پوششی خاك همچنین از تبادل هوا و مواد زاید جلوگیری كرده و مقدار آب سطحی را كه ممكن است به داخل محل دفن نفوذ كند به حداقل می‌رساند. ضخامت لایه خاكی كه برای پوشش روزانه مواد به كار می‌رود بایستی حداقل 15 سانتی متر و پوشش نهایی خاك در روی شیارهای زباله 60 سانتی متر باشد تا از نظر ایجاد و یا نشت گازهای تولیدی در اعماق و یا سطح زمین كنترل لازم به عمل آید.

3ـ 1 ـ  انتخاب محل دفن زباله

انتخاب زمین مورد نیاز مناسب برای دفن زباله های شهری، مهمترین عمل در دفن بهداشتی محسوب می‌شود كه باید با دقت كافی و همكاری ادارات و موسساتی چون حفاظت محیط زیست، بهداشت محیط، سازمان آب منطقه ای، سرجنگلداری، كشاورزی و منابع طبیعی و نیز با تشریك مساعی شهرداری‌ها انجام شود. محل دفن بهداشتی زباله باید حداقل به مدت 25 سال محاسبه شده و در جهت توسعه شهر نباشد. این امر هم از نظر ایجاد ترافیك ناشی از رفت و آمد كامیون‌های زباله كش و هم از نظر مسائلی كه در اجرای عملیات در محل دفن مورد توجه است، حائز اهمیت است. انتخاب نوع زمین برای طراحی دفن بهداشتی زباله و عملیات بهره برداری و نیز ابزار مورد نیاز تاثیر بسیار مستقیمی در این مورد دارد. بطور خلاصه فاكتورهای مهمی كه در انتخاب محل دفن زباله باید مورد توجه قرار گیرند، عبارتند از توجه به بهداشت و سلامت عمومی، سطح زمین مورد نیاز، توپوگرافی منطقه، مطالعات هیدرولوژی و زمین شناسی جایگاه، قابلیت دسترسی به خاك پوششی مناسب، قابلیت دسترسی به محل دفن، فاصله شهر تا محل دفن، رعایت جهت بادهای غالب، زهكشی محل دفن، هزینه ها و استفاده های آتی از زمین و توجه خاص هر طرح جامع توسعه شهری.

3ـ 2 ـ روش‌های مختلف دفن بهداشتی زباله

روش‌های مختلف دفن بهداشتی زباله بر حسب موقعیت جغرافیایی، سطح آبهای زیر زمینی و میزان خاك قابل دسترس جهت پوشش زباله بسیار متفاوت است. قابل ذكر است كه توضیح كامل یكایك این روش‌ها از حوصله این گفتار، خارج بوده و تنها با شرح كلی روش‌های مسطح، سراشیبی، ترانشه ای اكتفا می‌گردد. توضیح كامل این روش‌ها و یا سیستم‌های دیگر دفن بهداشتی زباله در كتب و مراجع مربوطه موجود است (6).

الف ـ  روش دفن بهداشتی به صورت مسطح (Area Method)

از این روش در موقعی استفاده می‌شود كه زمین برای گودبرداری، مناسب نباشد در این روش زباله ها بعد از تخلیه به صورت نوارهای باریكی به ضخامت 75ـ40 سانتی متر در روی زمین تسطیح گردیده و لایه های زباله فشرده می‌شوند تا ضخامت آن‌ها به 300ـ180 سانتی متر برسد. از این مرحله به بعد روی لایه های آماده شده قشری از خاك به ضخامت 30ـ15 گسترده و فشرده می‌شوند.

ب ـ  روش سراشیبی (Ramp Method)

اغلب در مواردیكه مقدار كمی خاك برای پوشش زباله در دسترس باشد از روش سراشیبی استفاده می‌نمایند. اصولا مساعدترین منطقه برای عملیات دفن بهداشتی زباله در این روش، مناطق كوهستانی با شیب كم است، كه خوشبختانه به وفور در كشور ما یافت می‌شود. در این عملیات جایگزینی و فشردن مواد طبقه روش قبلی صورت گرفته و خاك لازم برای پوشاندن زباله از قسمت‌های دیگر محل تامین می‌گردد.

ج ـ  روش ترانشه ای یا گودای (Trench Method)

این روش در مناطقی كه خاك به عمق كافی در دسترس بوده و سطح آب‌های زیر زمینی به كفایت پایین است مورد استفاده قرار می‌گیرد. بدین ترتیب ترانشه هایی بطول 30-12 ، عمق 4ـ1 و عرض 15ـ5/4 متر حفر می‌شود. از این پس زباله در ترانشه هایی كه از قبل آماده شده است تخلیه گردیده و به صورت لایه های نازكی كه معمولا بین 200ـ150 سانتی متر است فشرده می‌گردد.

ارتفاع این لایه ها بایستی حداكثر 5/2-2 متر رسیده و و در صورت لزوم با قشری از خاك به ضخامت 30ـ10 سانتی متر پوشیده شوند.